Węgiel brunatny jest młodszy i słabiej uwęglony niż kamienny. Według Państwowego Instytutu Geologicznego zawiera 58–78% pierwiastka węgla i ma wartość opałową 5,9–23,9 MJ/kg, a węgiel kamienny 75–92% i 15–35 MJ/kg. Brunatny ma też więcej wilgoci, popiołu i siarki. W Polsce prawie w całości służy do produkcji energii. Do domowego kotła go nie kupisz: sprzedaż węgla brunatnego gospodarstwom domowym jest zakazana, a w województwie śląskim zakazane jest też jego spalanie.
Węgiel brunatny a kamienny: tabela różnic
| Cecha | Węgiel brunatny | Węgiel kamienny |
|---|---|---|
| Wiek największych polskich złóż | miocen, około 20 mln lat | od 360 do 300 mln lat |
| Pierwiastek węgiel | 58–78% | 75–92%, w antracycie do 97% |
| Wartość opałowa | 5,9–23,9 MJ/kg | 15–35 MJ/kg |
| Średnia krajowa wartość opałowa w 2023 r. | 8,17 MJ/kg | 22,51 MJ/kg |
| Wilgotność | 15–70% | w węglu sprzedawanym do domów najwyżej 11–15% (limity z rozporządzenia) |
| Popiół | 1–50% | nawet do około 40% |
| Siarka | 0,6–6,0% | 0,2–2% |
| Wygląd | barwa od brunatnej do czarnej, przeważnie kruchy i słabo zwięzły | czarny, zwięzły i kruchy |
| Sposób wydobycia w Polsce | wyłącznie odkrywkowy | wyłącznie podziemny |
| Wydobycie w 2025 r. | 40 012 tys. ton | 38 730 tys. ton |
| Zasoby bilansowe na 31 grudnia 2025 r. | 22 941,72 mln ton | 64 554,74 mln ton |
Źródła: foldery Państwowego Instytutu Geologicznego „Węgiel brunatny” i „Węgiel kamienny” (stan na 31 lipca 2020 r.), bilans zasobów złóż kopalin tego instytutu (stan na 31 grudnia 2025 r.) oraz średnie wartości opałowe Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami za 2023 r. Odczyt z 5 października 2026 r.
Co to jest węgiel brunatny i jak powstał
Węgiel brunatny to skała osadowa pochodzenia organicznego. Powstał na skutek przemian wcześniej osadzonej materii roślinnej i jest pośrednim ogniwem między torfem a węglem kamiennym. Największe polskie złoża pochodzą z miocenu, czyli sprzed około 20 mln lat. Według instytutu tworzyły się w warunkach niezbyt dużego ciśnienia i nieznacznie podwyższonej temperatury, pod nadkładem o miąższości od 30 do 300 m. Większość polskich złóż węgla kamiennego formowała się od 360 do 300 mln lat temu, czyli jest starsza o co najmniej 280 mln lat.
Jak wygląda? Ma barwę od brunatnej do czarnej, jest przeważnie kruchy i słabo zwięzły. Poradnik Ministerstwa Klimatu i Środowiska dla gmin dodaje cechę przydatną przy oglądaniu opału: węgiel brunatny nie jest szklisty jak kamienny.
Kaloryczność węgla brunatnego
Instytut podaje zakres od 5,9 do 23,9 MJ/kg, ale średnia krajowa leży blisko dolnej granicy. W 2023 r. wartość opałowa węgla brunatnego wyniosła średnio 8,17 MJ/kg, a kamiennego 22,51 MJ/kg, czyli ponad 2,7 raza więcej (22,51 ÷ 8,17 = 2,76). Podobne liczby przyjmuje ustawa o podatku akcyzowym: 8,6 GJ na tonę węgla brunatnego i 23,8 GJ na tonę kamiennego.
Uzasadnienie śląskiej uchwały antysmogowej wiąże niższą wartość opałową z budową chemiczną węgla brunatnego oraz z dużą zawartością popiołu i wilgoci. Przy dokumentowaniu złóż za dolną granicę przyjmuje się 6,5 MJ/kg przy wilgotności węgla 50%. Przeliczenie wartości opałowej na kWh znajdziesz we wpisie kaloryczność węgla.
Zastosowanie węgla brunatnego
Według instytutu węgiel brunatny w Polsce jest prawie w 100% surowcem do produkcji energii. W 2025 r. wydobyto go 40 012 tys. ton, o 7,94% mniej niż rok wcześniej. Z jednego złoża, Bełchatów – pole Szczerców, pochodziło 76,12% krajowego wydobycia, a ze złoża Turów 17,53%. Pył powstający przy obróbce i sortowaniu może być surowcem do produkcji sorbentów i preparatów glebotwórczych, a sam węgiel można mieszać z nawozami mineralnymi.
Czy węglem brunatnym można palić w domu
W województwie śląskim nie. Uchwała antysmogowa nr V/36/1/2017 od 1 września 2017 r. zakazuje w kotłach, piecach i kominkach stosowania węgla brunatnego oraz paliw stałych produkowanych z jego wykorzystaniem. W uzasadnieniu uchwały czytamy, że węgiel brunatny ma zazwyczaj poniżej 19 MJ/kg, powyżej 20% popiołu i powyżej 30% wilgoci, a w testach spalania w kotłach zasypowych dawał około 5-krotnie większą emisję pyłu niż węgiel kamienny.
W całym kraju obowiązuje zakaz sprzedaży. Ustawa o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw zakazuje wprowadzania do obrotu węgla brunatnego przeznaczonego dla gospodarstw domowych i instalacji o mocy poniżej 1 MW, co opisuje UOKiK.
Rozporządzenie z 4 listopada 2024 r. określa wymagania dla kostki, orzecha, groszku i miału wyłącznie jako dla węgla kamiennego albo brykietów i peletów zawierających co najmniej 85% węgla kamiennego. O węglu brunatnym mówi tylko tabela nr 9, która dotyczy paliw stałych otrzymywanych w procesie jego przeróbki termicznej: popiół do 12%, siarka do 1,2%, wartość opałowa od 12 MJ/kg, wilgoć do 35%, ziarno 5–185 mm. Te wymagania stosuje się do 30 czerwca 2027 r.
Sprawdź też dokumenty kotła. W instrukcjach kotłów zasypowych, które czytaliśmy przy wpisie MPM DS 18 kW, w karcie produktu przy pozycji „węgiel brunatny (w tym brykiety)” stoi „nie”. Poza województwem śląskim rozstrzyga uchwała antysmogowa twojego województwa. Kary za spalanie zakazanego paliwa opisujemy we wpisie kara za brak wymiany pieca.
Węgiel kamienny do domowego kotła
W naszym sklepie jest wyłącznie węgiel kamienny: groszek o ziarnie 5–25 mm i orzech. Dla porównania z liczbami z tabeli: Piekło Pomarańczowy ma według karty 28–26 MJ/kg, 3–5% popiołu i 0,4–0,8% siarki. Parametry naszych produktów pochodzą z ich kart, odczyt z 3 października 2026 r.; aktualne są na kartach, a kraj pochodzenia dostawy podaje oświadczenie sprzedawcy o kraju pochodzenia węgla.
Najczęstsze pytania
Czym różni się węgiel brunatny od kamiennego?
Jest młodszy, ma mniej pierwiastka węgla (58–78% wobec 75–92%), niższą wartość opałową oraz więcej wilgoci, popiołu i siarki. Wydobywa się go odkrywkowo i zużywa prawie wyłącznie do produkcji energii.
Kiedy powstał węgiel brunatny i ile ma lat?
Największe polskie złoża pochodzą z miocenu, czyli mają około 20 mln lat. Państwowy Instytut Geologiczny podaje, że w Polsce najczęściej występuje węgiel brunatny z paleogenu i neogenu.
Jak wygląda węgiel brunatny?
Ma barwę od brunatnej do czarnej, jest kruchy i słabo zwięzły. W odróżnieniu od węgla kamiennego nie jest szklisty.
Czy jest groszek z węgla brunatnego?
W przepisach sortymenty „węgiel groszek” i „węgiel groszek standard” to węgiel kamienny albo brykiety i pelety z co najmniej 85% węgla kamiennego. Węgla brunatnego nie wolno sprzedawać gospodarstwom domowym.
Jakie są rodzaje węgla kamiennego?
Dzieli się go na typy, od płomiennego (31) po antracyt, oraz na sortymenty według wielkości ziarna. Opisujemy je we wpisie rodzaje węgla.
