Węgiel wydobywa się dwiema metodami. Odkrywkowa polega na zdjęciu skał leżących nad złożem, czyli nadkładu, i wybieraniu węgla z powierzchni; stosuje się ją, gdy złoże leży płytko. W metodzie głębinowej (podziemnej) do pokładów dochodzi się szybami i chodnikami. W Polsce odkrywkowo wydobywa się węgiel brunatny, a pod ziemią węgiel kamienny. Według Wyższego Urzędu Górniczego na koniec 2025 r. działało 18 podziemnych kopalń węgla kamiennego i 5 odkrywkowych zakładów węgla brunatnego.
Metoda odkrywkowa: na czym polega
Państwowy Instytut Geologiczny w opracowaniu „Jak wydobywamy surowce?” opisuje ją tak: eksploatacja odkrywkowa znajduje zastosowanie, gdy kopalina leży stosunkowo płytko, a najpierw usuwa się wierzchnią warstwę skał, czyli nadkład. W Polsce wydobywa się w ten sposób węgiel brunatny, surowce skalne (wapienie, granity) i okruchowe (żwiry, piaski, iły). Instytut zaznacza, że metoda wiąże się z dużą degradacją środowiska.
W kopalni węgla brunatnego wygląda to następująco:
- nadkład i węgiel wybiera się zwykle na kilku poziomach koparkami wielonaczyniowymi,
- urobek odbierają przenośniki taśmowe; węgiel jedzie nimi do elektrowni, którą buduje się w pobliżu złoża,
- nadkład trafia na zwałowisko, z czasem także do wybranej już części wyrobiska (zwałowisko wewnętrzne),
- tereny po eksploatacji są rekultywowane.
Skalę pokazują dane instytutu o kopalni Bełchatów (folder „Węgiel brunatny”, stan na 31 lipca 2020 r.): odkrywka Pola Bełchatów ma do 8,5 km długości, do 3,25 km szerokości i do 310 m głębokości, a przenośniki taśmowe kopalni mają łącznie 148,5 km.
Kopalnie odkrywkowe węgla brunatnego w Polsce
Według Wyższego Urzędu Górniczego 31 grudnia 2025 r. węgiel brunatny wydobywało 5 zakładów górniczych, które miały 5 czynnych odkrywek i 6 odkrywek w likwidacji. W 2025 r. wydobyły 37,2 mln ton.
Państwowy Instytut Geologiczny, który zbiera dane od użytkowników złóż, podaje za 2025 r. 40,0 mln ton i taki podział: 76,12% ze złoża Bełchatów-pole Szczerców, 17,53% ze złoża Turów i 4,38% (1 754 tys. ton) ze złoża Tomisławice w rejonie konińskim. Instytut wyjaśnia, że na ogół niewielka grubość nadkładu pozwala wydobywać ten węgiel odkrywkowo; w kryteriach dla złóż węgla brunatnego podaje maksymalną głębokość spągu złoża 350 m.
Metoda głębinowa: na czym polega
W eksploatacji głębinowej surowiec pozyskuje się siecią wyrobisk: szybów, chodników i pochylni. Według Państwowego Instytutu Geologicznego pozwala ona wydobywać kopalinę nawet pod obszarami silnie zurbanizowanymi. W Polsce wydobywa się tak węgiel kamienny, łupki miedzionośne, rudy cynku i ołowiu oraz sól kamienną.
Sam węgiel wybiera się ścianami. Południowy Koncern Węglowy opisuje to na przykładzie zakładu Sobieski w Jaworznie: eksploatacja wyłącznie systemem ścianowym z zawałem stropu, ściany o długości 200–300 m, złoże wybierane na wysokość 2,0–4,0 m, a wyposażenie ściany to obudowa zmechanizowana, kombajny ścianowe i przenośniki zgrzebłowe (odczyt z 5 października 2026 r.). Kombajn urabia węgiel, czyli pozyskuje go z pokładu, przenośnik zabiera urobek, a sekcje obudowy ustawione wzdłuż całej ściany zabezpieczają wyrobisko.
Po wybranym węglu zostają zroby zawałowe. Drugi sposób to wypełnianie pustki podsadzką, czyli niepalnym materiałem dostarczanym z powierzchni. Według Wyższego Urzędu Górniczego w 2024 r. z podsadzką hydrauliczną wydobyto 0,28 mln ton węgla kamiennego, czyli 0,7% całości.
Jak głęboko sięgają kopalnie węgla kamiennego
| Kopalnia | Poziomy wydobywcze | Najgłębsze wyrobiska |
|---|---|---|
| Piast-Ziemowit | około 500 i 650 m | około 800 m |
| Mysłowice-Wesoła | 665 m | około 970 m |
| Ruda (ruch Halemba) | nie podano | ponad 1200 m |
Źródło: strony kopalń Polskiej Grupy Górniczej, odczyt z 5 października 2026 r. Na takich głębokościach górnictwo podziemne mierzy się z zagrożeniami, które urząd górniczy wymienia w sprawozdaniu za 2025 r.: metanowym, wybuchem pyłu węglowego, tąpaniami, wodnym, wyrzutami gazów i skał oraz klimatycznym. W 2025 r. w kopalniach węgla kamiennego wydzieliło się 616,2 mln m sześc. metanu, czyli 14,4 m sześc. na tonę wydobytego węgla.
Urobek wywieziony szybem trafia do zakładu przeróbki mechanicznej, gdzie węgiel jest wzbogacany i dzielony na sortymenty. O sortymentach piszemy we wpisie granulacja węgla.
Metoda odkrywkowa i głębinowa: porównanie
| Cecha | Odkrywkowa | Głębinowa |
|---|---|---|
| Kiedy się ją stosuje | kopalina leży stosunkowo płytko | kopalina leży głębiej, także pod terenami zabudowanymi |
| Dostęp do złoża | usunięcie nadkładu | szyby, chodniki, pochylnie |
| Węgiel wydobywany tak w Polsce | brunatny | kamienny |
| Zakłady węglowe, stan na 31 grudnia 2025 r. | 5 (5 czynnych odkrywek) | 18 kopalń, 26 ruchów |
| Wydobycie w 2025 r. | 37,2 mln ton | 42,7 mln ton |
| Załoga własna, stan na 31 grudnia 2025 r. | 4 207 osób | 65 017 osób |
Liczby w trzech ostatnich wierszach: Wyższy Urząd Górniczy. Państwowy Instytut Geologiczny podaje w bilansie zasobów za 2025 r. inne liczby wydobycia: 40,0 mln ton węgla brunatnego i 38,7 mln ton kamiennego. Urząd wyróżnia też trzecią metodę, otworową, w której kopalinę wydobywa się odwiertami: tak pozyskuje się ropę naftową, gaz ziemny, część soli i siarkę.
Co metoda wydobycia oznacza dla kupującego opał
Węgla brunatnego z odkrywek do domowego kotła nie kupisz. Według Państwowego Instytutu Geologicznego prawie w 100% trafia on do produkcji energii, a jego wartość opałowa wynosi od 5,9 do 23,9 MJ/kg. Przepisy zakazują sprzedawania go gospodarstwom domowym, o czym przypomina UOKiK, a w województwie śląskim uchwała antysmogowa zakazuje też jego spalania (szczegóły we wpisie do kiedy można palić węglem). Czym różni się od węgla kamiennego, opisujemy we wpisie węgiel brunatny a kamienny.
Opał do domów to węgiel kamienny. Krajowy pochodzi z kopalń podziemnych, których listę podajemy we wpisie kopalnie węgla w Polsce. Importowany bywa z odkrywek: Ambasada RP w Bogocie podaje, że w Kolumbii około 85% węgla wydobywa się w kopalniach odkrywkowych (informator ekonomiczny, aktualizacja z 28 maja 2026 r.).
Metody wydobycia nie znajdziesz w dokumentach sprzedaży. Świadectwo jakości podaje graniczne wartości parametrów, a kraj pochodzenia osobne oświadczenie sprzedawcy. Przy zakupie porównuj więc liczby: wartość opałową, popiół, siarkę i spiekalność.
W naszym sklepie Piekło Fioletowy (5–25 mm, 28–25 MJ/kg) pochodzi głównie z polskich kopalń, a Piekło Żółty (5–25 mm, 27–25 MJ/kg) z Kolumbii. Parametry i pochodzenie naszych produktów pochodzą z ich kart, odczyt z 3 października 2026 r.; aktualne są na kartach, a kraj pochodzenia dostawy podaje oświadczenie sprzedawcy o kraju pochodzenia węgla.
Najczęstsze pytania
Na czym polega metoda odkrywkowa?
Na usunięciu nadkładu i wybieraniu kopaliny z powierzchni, bez wyrobisk podziemnych. Stosuje się ją, gdy złoże leży płytko. W Polsce wydobywa się tak węgiel brunatny oraz surowce skalne i okruchowe.
Jak wydobywa się węgiel kamienny?
W Polsce pod ziemią. Do pokładu prowadzą szyby i chodniki, a węgiel urabia w ścianie kombajn pod osłoną obudowy zmechanizowanej. Urobek jedzie przenośnikami do szybu, a na powierzchni do zakładu przeróbki.
Jak wydobywa się węgiel brunatny?
W Polsce wyłącznie odkrywkowo. Koparki wielonaczyniowe zdejmują nadkład i wybierają węgiel, a przenośniki taśmowe wiozą go do elektrowni przy kopalni.
Co wiadomo o odkrywce Tomisławice?
Tomisławice to złoże węgla brunatnego w rejonie konińskim. Według Państwowego Instytutu Geologicznego w 2025 r. wydobyto z niego 1 754 tys. ton, czyli 4,38% krajowego wydobycia węgla brunatnego.
